نظام‌نامه کاربرد هوش مصنوعی در کارشناسی رسمی دادگستری

 مقدمه

تحولات شتابان فناوری اطلاعات و گسترش روزافزون کاربردهای هوش مصنوعی در جامعه و زندگی بشر، نظام کارشناسی رسمی دادگستری را با فرصت‌ها و چالش‌های جدیدی مواجه ساخته است. از یک‌سو، سامانه‌های هوشمند توان ارتقای سرعت، دقت، بی‌طرفی و کیفیت تحلیل‌های کارشناسی را به‌طور چشمگیری فراهم می‌کنند و از سوی دیگر، پیچیدگی‌های فنی و اخلاقی این فناوری‌ها، ضرورت تنظیم مقررات شفاف و دقیق را بیش از پیش آشکار می‌سازد.

این نظام‌نامه با هدف ایجاد چارچوبی جامع، منسجم و قابل‌استناد برای استفاده مسئولانه، ایمن و اخلاق‌مند از هوش مصنوعی در فرآیند کارشناسی رسمی مبتنی بر سند تحول و تعالی قضایی، آیین‌نامه استفاده از فناوری‌های نوین تدوین شده است.

این نظام‌نامه بر اصل بنیادین دستیار بودن هوش مصنوعی و نقش‌محوری کارشناس انسانی تأکید دارد؛ به‌گونه‌ای که هوش مصنوعی به عنوان دستیار کارشناس و پشتیبان تصمیم‌گیری، تحلیل و مستندسازی باشد، نه جایگزین نظر کارشناسی. همچنین، شفافیت الگوریتمی، توضیح‌پذیری نتایج، امنیت و محرمانگی داده‌ها، انطباق با قوانین، و جلوگیری از سوگیری، به‌عنوان اصول راهبردی در سراسر ساختار نظام‌نامه لحاظ شده‌اند.

چارچوب نظام‌نامه بر پنج محور کلیدی استوار است:

1. تعاریف و مفاهیم هوش مصنوعی برای آشنایی با هوش مصنوعی در کارشناسی

2. اهداف استفاده از هوش مصنوعی با تمرکز بر ارتقای دقت، کیفیت و عدالت کارشناسی

3. اصول راهبردی هوش مصنوعی برای تضمین صحت، امنیت و اعتبار استفاده از سامانه‌های هوشمند

4. الزامات فنی هوش مصنوعی جهت اجرای صحیح و رعایت مستمر معیارها و ملاحظات استفاده از سامانه‌های هوشمند

5. صلاحیت و آموزش هوش مصنوعی برای تضمین نقش و آگاهی کارشناس در استفاده از سامانه‌های هوشمند

 فصل اول – تعاریف و مفاهیم هوش مصنوعی

ماده 1) تعریف هوش مصنوعی و سامانه‌های هوشمند

هوش مصنوعی عبارت است از مجموعه‌ای از روش‌ها، مدل‌ها و سامانه‌های نرم‌افزاری یا سخت‌افزاری که با پردازش داده‌ها، توانایی تحلیل، طبقه‌بندی، پیش‌بینی، تشخیص الگو، یا تولید محتوا را داشته و قادرند در انجام بخشی از فرآیندهای کارشناسی نقش دستیار را ایفا کنند.

سامانه‌های هوش‌مصنوعی کارشناسی، سامانه‌هایی هستند که در چارچوب کارشناسی رسمی دادگستری و منطبق بر دستورالعمل‌های شورای عالی و نهادهای ذی‌صلاح و نه محدود به آن‌ها، برای تحلیل اطلاعات، ارزیابی شواهد، شناسایی الگوها، یا پشتیبانی در تصمیم‌سازی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

ماده 2) هوش مصنوعی به عنوان دستیار کارشناس

نقش هوش مصنوعی در فرآیند کارشناسی صرفاً ابزاری کمکی برای تحلیل، پردازش و ارائه پیشنهاد است و به هیچ عنوان جایگزین تشخیص، تحلیل، اظهارنظر یا تصمیم‌گیری کارشناس نمی‌شود.

ماده 3) داده‌های آموزشی

یکی از مهمترین اجزای سامانه‌های هوش مصنوعی بوده و به مجموعه داده‌ها با ساختار و الگوی مشخص که برای آموزش مدل‌های هوش مصنوعی استفاده می‌شوند، اطلاق می‌گردند.

ماده 4) داده‌های عملیاتی

داده‌هایی که در اجرای فرآیند کارشناسی توسط سامانه هوش‌مصنوعی مورد استفاده قرار می‌گیرند (مثل مدارک، گزارش‌ها، تصاویر، ویدئوها، و داده‌های فنی پرونده). این داده‌ها باید در محیط‌های امن و اختصاصی پردازش شوند.

ماده 5) رعایت موازین و ضوابط حرفه‌ای کارشناسی

به کارشناسان رسمی دادگستری توصیه و مؤکد می‌شود تا شیوه و نحوه استفاده از هوش مصنوعی را در فرآیند بررسی، تحلیل، داده‌ها و برآوردها و ارائه نظریه کارشناسی (تهیه پیش‌نویس، داده‌ها و اطلاعات پشتیبان مندرج در پیوست‌های گزارش) و همچنین اقدامات و ملاحظات رعایت شده در اطمینان از صحت و اعتبار نتایج هوش مصنوعی را به‌صورت شفاف و با ارائه مستندات مربوط ترجیحاً به‌صورت مدارک پیوست نظریه کارشناسی اعلام نماید.

ماده 6) شفافیت و مستندسازی

کارشناس موظف است در نظریه کارشناسی خود، موارد زیر را به‌وضوح درج نماید:

- نوع سامانه هوش مصنوعی مورد استفاده

- نحوه استفاده از آن در فرآیند کارشناسی

- اقدامات انجام‌شده برای اطمینان از صحت نتایج و فرآیندها

ماده 7) کمیته نظارت بر هوش مصنوعی در کارشناسی

کمیته‌ای تحت عنوان "کمیته نظارت بر هوش مصنوعی در کارشناسی رسمی دادگستری" در شورای عالی تشکیل می‌گردد. این کمیته با انتخاب و ابلاغ رئیس شورای عالی تشکیل می‌شود و مسئول نظارت بر به‌کارگیری هوش مصنوعی در فرآیندهای کارشناسی و همچنین بررسی، ارزیابی و تأیید داده‌های آموزشی، الگوریتم‌ها و مدل‌های مورد استفاده است.

ریاست این کمیته برعهده رئیس شورای عالی یا نماینده معرفی‌شده توسط ایشان می‌باشد. این کارگروه، وظیفه نظارت، بررسی، تدوین و ابلاغ دستورالعمل‌ها و شیوه‌نامه‌های این حوزه را برعهده دارد.

ماده 8) کمیسیون علمی و تخصصی صلاحیت

مرجعی است که مسئولیت تعریف و شرح صلاحیت هوش مصنوعی در رشته‌های کارشناسی رسمی دادگستری، ضوابط و شرایط اعطای صلاحیت، تدوین دوره‌(های) آموزشی و بررسی و اعلام نظر در مورد شرایط متقاضیان جهت اخذ صلاحیت را برعهده دارد.

 فصل دوم – اهداف استفاده از هوش مصنوعی

ماده 9) ارتقای دقت و کیفیت کارشناسی

به‌کارگیری هوش مصنوعی موجب افزایش دقت تحلیل داده‌ها، کاهش خطای انسانی و دستیابی به نتایج قابل‌اتکات‌تر می‌شود.

ماده 10) افزایش سرعت در فرآیند کارشناسی

هوش مصنوعی می‌تواند بخش‌های زمان‌بر مانند پردازش حجم زیاد داده‌ها، بررسی مستندات، یا تحلیل فنی پیچیده را تسریع کند و موجب کاهش زمان کارشناسی شود.

ماده 11) شفاف‌سازی فرآیند کارشناسی

به‌کارگیری سامانه هوش مصنوعی به همراه رعایت الزامات نظام‌نامه، ضمن فراهم نمودن امکان ثبت کامل فرآیند پردازش، به شفاف شدن مراحل کارشناسی کمک کرده و امکان ممیزی، بازبینی و گزارش‌دهی را آسان‌تر می‌کنند.

ماده 12) کاهش اختلاف نظرات کارشناسی

کاربرد هوش مصنوعی موجب کاهش اختلاف نظرات ناهمگون و نزدیک شدن کارشناسی‌ها به چارچوب‌های علمی و یکپارچه و مستدل در راستای رفع اختلاف فاحش در نظریه‌های کارشناسی می‌شود.

ماده 13) افزایش عدالت در فرآیند کارشناسی

به‌کارگیری هوش مصنوعی از طریق تحلیل داده‌محور و جلوگیری از سوگیری‌های فردی و گروهی، موجب افزایش بی‌طرفی و عدالت در نظر کارشناسی می‌گردد.

ماده 14) پشتیبانی از تصمیم‌سازی کارشناس انسانی

هوش مصنوعی ابزار کمکی و دستیار برای تحلیل، شبیه‌سازی، پیش‌بینی و پیشنهاد به کارشناس برای رسیدن به جمع‌بندی و کمک به کشف حقیقت برای دادگاه می‌باشد.

 فصل سوم – اصول راهبردی در هوش مصنوعی

ماده 15) اصل مسئولیت کارشناس

- هوش مصنوعی دستیار کارشناس است و هرگز نمی‌تواند جایگزین تحلیل، تشخیص یا اظهار نظر کارشناسی شود.

- مسئولیت نهایی صحت تحلیل و نتیجه، همواره با کارشناس انسانی است.

ماده 16) اصل شفافیت و توضیح‌پذیری

- سامانه‌های هوش مصنوعی باید ضمن رعایت اخلاق هوش مصنوعی، قابلیت ارائه توضیح روشن درباره منطق تصمیم‌گیری، فرآیند تحلیل و مبنای نتیجه را داشته باشند.

- کارشناس در استفاده از هوش مصنوعی و سامانه هوشمند، ضمن رعایت اخلاق کارشناسی، بایستی به‌وضوح موارد و نحوه استفاده از هوش مصنوعی و همچنین اقدامات انجام‌داده به منظور اطمینان از صحت نتایج و فرآیندها را در نظریه کارشناسی درج نماید.

ماده 17) اصل امنیت، محرمانگی و مدیریت داده

- داده‌های آموزشی و عملیاتی مورد استفاده در کارشناسی باید ضمن رعایت حریم خصوصی، امن، محرمانه، اختصاصی و با منبع معتبر باشند.

- استفاده از داده‌های عمومی، غیرقابل‌اتکا یا داده‌های فاقد منبع، مجاز نیست.

- ذخیره‌سازی و پردازش داده‌های آموزشی و عملیاتی باید صرفاً در بسترهای داخلی و حتی‌الامکان مورد تأیید کارگروه نظارت، انجام شود.

- داده‌های مدل هوشمند بایستی مستند، نسخه‌بندی شده و قابل‌ردیابی باشد.

ماده 18) اصل جلوگیری از سوگیری و تبعیض

سامانه‌های هوش مصنوعی باید به‌گونه‌ای طراحی و آموزش داده شوند که از هرگونه سوگیری (Bias) در داده‌ها یا الگوریتم‌ها که منجر به تولید نتایج ناعادلانه یا تبعیض‌آمیز علیه افراد یا گروه‌ها می‌شود، جلوگیری نماید.

ماده 19) اصل انطباق با قوانین و مقررات

تمامی کاربردهای هوش مصنوعی در فرآیند کارشناسی باید منطبق با قوانین و مقررات جاری کشور، آیین‌نامه‌های مربوطه و دستورالعمل‌های ابلاغی شورای عالی باشد.

 فصل چهارم – الزامات فنی هوش مصنوعی

ماده 20) الزامات طراحی و پیاده‌سازی سامانه‌ها

سامانه‌های هوش مصنوعی مورد استفاده در کارشناسی رسمی باید دارای ویژگی‌های زیر باشند:

- قابلیت توضیح‌پذیری نتایج (Explainability)

- قابلیت ممیزی و ثبت کامل فرآیندها (Auditability)

- مقاومت در برابر خطا و حملات سایبری (Robustness)

- قابلیت به‌روزرسانی و بهبود مستمر

ماده 21) الزامات داده‌های آموزشی

- داده‌های آموزشی باید معرف جامعه آماری موردنظر بوده و از تنوع و تعادل کافی برخوردار باشند.

- داده‌های آموزشی باید توسط کمیته نظارت بر هوش مصنوعی بررسی و تأیید شوند.

- مستندات کامل مربوط به نحوه جمع‌آوری، پالایش و آماده‌سازی داده‌های آموزشی باید نگهداری شود.

ماده 22) الزامات آزمون و اعتبارسنجی

- پیش از به‌کارگیری هر سامانه هوش مصنوعی در فرآیند کارشناسی، آزمون‌های لازم برای سنجش دقت، صحت و اعتبار نتایج انجام شود.

- نتایج آزمون‌ها باید مستند و در دسترس کمیته نظارت باشد.

- اعتبارسنجی سامانه‌ها باید به‌صورت دوره‌ای و مستمر انجام شود.

ماده 23) الزامات پایش، ارزیابی و به‌روزرسانی

- سامانه‌های هوش مصنوعی باید به‌صورت مستمر پایش و ارزیابی شوند.

- در صورت مشاهده هرگونه نقص یا انحراف، سامانه باید اصلاح یا به‌روزرسانی گردد.

- نسخه‌های مختلف سامانه و تغییرات اعمال‌شده باید مستند و قابل‌ردیابی باشد.

- کارشناس موظف است از به‌روز بودن سامانه‌های مورد استفاده اطمینان حاصل نماید.

- نتایج ارزیابی‌های دوره‌ای به کمیته نظارت گزارش شود.

- در صورت بروز خطای سیستمی، مراتب سریعاً به کمیته نظارت اعلام گردد.

 فصل پنجم – صلاحیت هوش مصنوعی و آموزش

ماده 24) صلاحیت استفاده از هوش مصنوعی

از آنجا که هوش مصنوعی صرفاً دستیار و معین کارشناس محسوب می‌شود، تشخیص و ضرورت اختصاص و اعطای صلاحیت استفاده از هوش مصنوعی به رشته‌های کارشناسی، صرفاً با نظر و تأیید کمیسیون علمی و تخصصی مربوطه در شورای عالی صورت می‌گیرد.

کارشناسان موظفند به منظور اخذ صلاحیت هوش مصنوعی، دوره‌های پایه و تخصصی و بازآموزی مصوب کمیسیون علمی و تخصصی را بگذرانند.

این نظام‌نامه در 5 فصل و 24 ماده به پیشنهاد کمیسیون تهیه و تدوین نظام‌نامه‌های شورای عالی در جلسه مورخ 1405/02/30 شورای عالی مطرح و با اکثریت آراء به تصویب رسید.